De ironie is eigenlijk nog pijnlijker

Informatie zelf is vrij, maar de vorm waarin die informatie wordt gepresenteerd, mag niet worden gekopieerd, benadrukt Tom Naegels.

Zo begint de meest recente aflevering van de uitstekende rubriek Ombudsman van Tom Naegels in De Standaard. Naegels schrijft over een geval van plagiaat, waarbij een stuk over UFO’s in DS Avond letterlijke vertaling van stukken van een artikel op digg.com bleek te bevatten. De titel van het Ombudsman-stuk, ‘Pijnlijke ironie’, slaat op de hele discussie rond de plagiaatzaak van Luc Tuymans, die woedde op het moment dat DS Avond zelf dus plagiaat pleegde.

Maar eigenlijk is alles nog ironischer dan Naegels zelf beseft. De auteur van het plagiaatstuk is de grafisch redacteur van DS Avond en het feit dat hij geen schrijvend journalist, wordt nog net niet als excuus aangehaald voor het plagiaat:

Wat opvalt, is dat de redacteurs in kwestie zich er meestal niet van bewust waren dat het niet mocht. In alle gevallen ging het om journalisten die nieuw zijn op de redactie, erg jong en pas in het vak, of eigenlijk geen schrijvend journalist – zoals in dit geval.

Alsof een grafisch redacteur geen besef zou moeten hebben over wat plagiaat is. En wat alles nog ironischer maakt: de Tuymans-zaak draait niet om tekstplagiaat, maar om plagiaat met beelden.

Van mensen in de grafische sector mag je toch ook verwachten dat ze gevoelig zijn voor plagiaat? Op onze redactie drukken de fotoredacteurs iedereen regelmatig op het hart dat foto’s zoeken met Google Image Search om ze als illustratie te gebruiken bij artikels absoluut not done is. En op de redactie waar ik vroeger werkte werd het vergeten van een copyrightvermelding bij een foto, ook al was die aangekocht, als een serieuze fout aanzien.

Voorbij de bronvermelding

Dat er in de grafische poten van de Vlaamse nieuwsmedia (en zonder twijfel ook daarbuiten) soms geflirt wordt met de grenzen van plagiaat, daar schreef ik eerder al over. Vooral bij datavisualisaties wordt wel eens ‘vergeten’ de bron te vermelden, zowel van de de data als van de inspiratie voor het maken van de grafiek.

Naegels schrijft dat een bronvermelding alleen vaak niet genoeg is:

Een bronvermelding dient om de herkomst van informatie aan te wijzen – het is een erkenning van het feit dat een ander medium eerst was met het nieuws, of eventueel van het feit dat er nog enige onzekerheid over bestaat. ‘Er zou een bom ontploft zijn in het centrum van Bagdad. Dat schrijft The Guardian.’ Dat is een bronvermelding. Maar dan nog hoort het nog steeds niet om dat hele artikel van The Guardian vervolgens letterlijk over te schrijven. Daarvoor is er voorafgaandelijk toestemming nodig. En dan staat er een copyright-vermelding bij, geen bronvermelding.

Naegels besluit met een raadgeving:

Graag geef ik ook nog het heldere, eenvoudige principe mee, voor iedereen die er zijn voordeel mee wil doen. Informatie zelf is vrij. Maar de vorm waarin die informatie wordt gepresenteerd – in het geval van tekst de formuleringen, de grapjes die erbij worden gemaakt, de beeldspraak, de titel, de sfeerbeschrijvingen, alles wat die tekst uniek maakt – mag niet worden gekopieerd. Zelfs een klein stukje is al plagiaat.

Vervang in dit citaat ‘tekst’ door ‘grafiek’, ‘formuleringen’ door ‘vormen’, ‘beeldspraak’ door ‘lettertypes’ en ‘sfeerbeschrijvingen’ door ‘kleurenpaletten’ en je krijgt een goede omschrijving voor plagiaat in datavisualisatie.

Voorbeelden

Bekijk met deze omschrijving in het hoofd dan even deze voorbeelden. Allemaal verschenen ze zonder bronvermelding, laat staan een copyrightvermelding:

Uit, o ironie,  De Standaard (11 december 2013):

lonen_destandaard

Dit was het origineel:

Salary-forecast-2014-haygroup

Deze, uit het laatste nieuws van 6 januari 2015, is nog straffer:

hln_6jan2014

Zonder enige verwijzing naar het origineel, dat in oktober al verscheen op de Washington Post (vandaag trouwens prachtig geactualiseerd). De auteur van het artikel (niet van de illustratie), nadat ik hem hierop had gewezen: ‘Grafiek is idd. wat té gelijkend.

wapo_syria

En tot slot nog eentje van Knack, van februari 2014:

knack_copy

Het origineel, van Buzzfeed, waarnaar Knack het naliet in welke zin dan ook te verwijzen:

buzzfeed_org

Deze gevallen staan zeker niet alleen, een oplettend lezer ontdekt gemakkelijk nog andere voorbeelden.

Structure, copy, data

Zelf heb ik ook wel eens afgevraagd of sommige van mijn visualisaties niet te fel leunen op andermans werk. Leren van voorbeelden en geïnspireerd worden is een wezenlijk onderdeel in een creatieve en jonge discipline als datavisualisatie. Maar uiteraard gelden ook daar regels.

Ik legde daarom een van mijn grafieken eens voor aan een expert uit het veld,  Alberto Cairo  van de Universiteit van Miami. Dit was zijn antwoord:

tweet_cairo

Conclusie

Wanneer ook maar een klein beetje van de vorm waarin data is gevisualiseerd (vormen, kleuren, lettertypes, structurering, annotaties, …) gekopieerd wordt, is er sprake van plagiaat. Als je je enkel laat inspireren en andere structuren, data en tekst gebruikt is er geen sprake van plagiaat.

Maar een (inspiratie)bronvermelding kan natuurlijk nooit kwaad.

Add Comment

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *