1. De maatstaf

Het bruto nationaal product is een maat voor de economische ontwikkeling van een land. Het geeft weer hoeveel goederen en diensten er in een land worden geproduceerd. Als het bnp wordt gedeeld door het aantal inwoners van een land en er een correctie wordt doorgevoerd die rekening houdt met de levensduurte in de verschillende landen, dan kan het gebruikt worden om de ontwikkeling van landen met elkaar te vergelijken.

2. Landen

Eurostat geeft ieder jaar de cijfers over het bnp vrij voor elk van de EU-lidstaten. Uit de meest recente gegevens blijkt dat Luxemburg van alle Europese landen veruit het hoogste bnp per inwoner heeft. Dat ligt zo maar even 2,5 keer hoger dan het Europese gemiddelde.

Op de grafiek wordt het bnp per capita van elk land, rekening houdend met de levensduurte, weergegeven met een bolletje. Het Europese gemiddelde wordt gelijkgesteld aan 100.

3. Verdeling over EU-grondgebied

Op ruime afstand van het Groothertogdom volgen Nederland, Ierland, Oostenrijk en Zweden. Ons land staat op de 8ste plaats, met een bnp per inwoner dat 1,2 keer boven het Europese gemiddelde ligt.

De kneusjes van Europa zijn te vinden in het oosten. Bulgarije staat met een bnp per capita van nog niet de helft van het Europese gemiddelde helemaal onderaan, Roemenië, Kroatië, Letland en Hongarije sluiten mee de ranking af.

4. Het Europa van de regio's

Maar zoals de grap over de statisticus die verdronk in een rivier van gemiddeld 1 meter diep leert, kunnen gemiddeldes een grote variatie verbergen. Gelukkig verzamelt Eurostat niet alleen gegevens op nationaal niveau, maar ook op kleinere geografische schaal. De Europese grondgebied wordt daarvoor ingedeeld in 276 regio's.

Voor het afbakenen van deze regio's werd gemikt op een bevolking tussen 800.000 en 3 miljoen mensen. Bij voorkeur werden administratieve grenzen gebruikt die al bestaan binnen elk lidstaat. Voor België was het indelen in regio's op die manier vrij eenvoudig: de 10 Belgische regio's komen overeen met de provincies plus het Brusselse gewest.

5. Regionale cijfers

Als we in plaats van de nationale gemiddeldes inzoomen op het bnp per capita van de regio's van Europa, dan ziet het plaatje er plots helemaal anders uit.

Luxemburg, dat te klein is om ingedeeld te worden in verschillende regio's en daarom als 1 Europese regio wordt beschouwd, wordt van de troon gestoten door de regio Inner London. Het bnp per capita in de Londense binnenstad ligt meer dan 3 keer hoger dan het Europese gemiddelde.

Nummer drie op de ranglijst is Brussel, met iets meer dan 2 keer het Europese gemiddelde. Samen met Londen, Luxemburg, Bratislava, Stockholm, Parijs en Praag staan er zo 7 hoofdsteden in de top 10. Dat is niet toevallig: hoofdsteden zijn clusters van economische activiteit en bij de berekening van het bnp voor iedere regio wordt ook de bijdrage van de pendelaars gemeten. Vlaamse pendelaars die in Brussel werken dragen dus bij aan het hoge Brusselse bnp.

Bratislava en Praag zijn de enige regio's uit landen die niet behoren tot de EU 15 in de top 10. Het zijn Tsjechië en vooral Slovakije zijn de landen die op economisch vlak het meest baat hebben gehad bij de toetreding tot de EU in 2004. Slovakije stond in de jaren 2000 omwille van zijn sterke economische groei bekend als de 'Tatra Tiger'. De Slovaakse groei manifesteerde zich vooral in de hoofdstad Bratislava, dat zich geakatapulteerd zag tot in de Europese top. Maar de kloof met de andere regio's van het land werd op die manier wel heel groot.

De minst ontwikkelde regio op het Europese vasteland is Severozapaden, in het noordwesten van Bulgarije, tegen de Roemeense en Servische grens. Het bnp per inwoner bedraagt er slechts 30 procent van het Europese gemiddelde. Internationaal is de regio daarmee vergelijkbaar met Paraguay en moet het onder andere Jamaica, Namibië en Albanië laten voorgaan.

De top 10 van minst ontwikkelde regio's op het Europese vasteland omvat 5 Bulgaarse regio's, 3 Hongaarse en 2 Roemeense.

6. Regio's verschillen

Wanneer de verschillen tussen landen naast de verschillen binnen landen worden gelegd, levert dat verrassende resultaten op.

Als we uitbijter Luxemburg even buiten beschouwing laten, dan variëren de nationale gemiddeldes tussen 131 (Nederland) en 48 (Bulgarije), een verschil van 83. Het verschil tussen het Britse maximum van North Eastern Scotland (166) en West Wales & The Valleys (67) bedraagt 99. En dit is nog gerekend zonder rekening te houden met Inner London, dat ver boven de andere Britse regio's uitsteekt. Als we die wel meerekenen, dan bedraagt het verschil zelfs 258. De spreiding van het bnp per inwoner is binnen het Verenigd Koninkrijk dus veel groter dan de spreiding tussen de EU-lidstaten onderling.

Voor België levert deze oefening gelijkaardige resultaten op. Het verschil tussen de economisch meest ontwikkelde regio (Brussel, met een score van 207) en de minst ontwikkelde regio van België (Henegouwen, 77) bedraagt 130.

Hetzelfde geldt voor nagenoeg alle landen met een aanzienlijk aantal regio's: het verschil tussen de welvarendste en de minst welvarende regio's is in Duitsland, Nederland, Italië, Frankrijk en Tsjechië telkens groter dan het verschil tussen het welvarendste Europese land (Nederland) en en het minst welvarende (Bulgarije).

Frankrijk verdient hier extra aandacht. De 'Europese regio' met het laagste bnp per capita is namelijk Frans, maar is wel gelegen op 8000 kilometer van Brussel. Het gaat over Mayotte, een Frans overzees departement met iets meer dan 210.000 inwoners, gelegen tussen het Afrikaanse vasteland en Madagascar. Ook de andere minst ontwikkelde Franse regio's zijn overzeese gebieden: het gaat om Guyane, Guadeloupe, Réunion en Martinique.

7. Nationale kloven

Niet zelden tekenen zich binnen landen duidelijke grenzen af tussen streken met een hoge en streken met een lagere ontwikkeling.

België is hier een goed voorbeeld van. Behalve Limburg kennen alle Vlaamse provincies een bnp per inwoner dat hoger is dan het Europese gemiddelde. Slechts 1 provincie onder de taalgrens (Waals-Brabant) slaagt daar ook in. De andere Waalse regio's zitten onder het Europese gemiddelde.

De Italiaanse regio's kennen een gelijkaardig noord-zuid patroon. Het aan Oostenrijk grenzende Bolzano zit mee in het Europese koppeloton en nagenoeg alle regio's ten noorden van Rome scoren beter dan het Europese gemiddelde. Omgekeerd zijn er ten zuiden van Rome geen regio's die het beter doen dan dit gemiddelde, met Calabria (de punt van de laars) en Sicilië als laagvliegers.

Hetzelfde fenomeen in Duitsland, maar deze keer niet noord-zuid maar wel oost-west georiënteerd: regio's in voormalig Oost-Duitsland hebben allen een bnp per inwoner lager dan het gemiddelde, de West-Duitse regio's zitten daarboven. Berlijn vormt een eiland in met een hoog bnp per inwoner in Oost-Duitsland.

In Spanje is de ontwikkeling geconcentreerd in het noordoosten, met Baskenland en Aragon als koplopers. De enige Spaanse regio met een hoog bnp per inwoner buiten het noordoosten is, niet toevallig, hoofdstad Madrid.

8. Europees regiobeleid

Landen zijn dus duidelijk niet homogeen economisch ontwikkeld: er bestaan sterke verschillen tussen de regio's van eenzelfde land. Een blik op de Europese regio's en hun ontwikkeling levert enkele verrassende conclusies op:

  • de streek rond de Roemeens hoofdstad Boekarest heeft en hoger bnp per capita dan de provincie Vlaams-Brabant.
  • Cyprus scoort beter dan alle Waalse provincies, uitgenomen Waals-Brabant.
  • Slechts 1 land telt enkel regio's die het beter doen dan het Europese gemiddelde: Zweden (ook Luxemburg, dat slechts bestaat uit 1 regio, doet het wel beter. Veel beter zelfs).
  • In de minst ontwikkelde regio (Severezapaden, Bulgarije) ligt het bnp per inwoner meer dan 10 keer lager dan in Inner London, de Europese regio met de beste score.

Geen wonder dat de EU veel belang hecht aan beleid op het niveau van de regio's. De EU doet meer dan alleen statistieken verzamelen over de regio's: het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling (EFRO) heeft voor de periode 2014-2020 een budget van 183,3 miljard euro ter beschikking (meer dan 7 miljard euro per jaar).